2013-11-22

Modernizm rozwijał się równocześnie w Stanach Zjednoczonych i w Europie, mimo wszystko nie było ściśle określonego źródła i początku. Pierwsze budynki, niejako zapowiadające modernizm w Europie to berlińskie budynki Messela, jednak powszechne zastosowanie betonu odnajdujemy w budynkach Behrensa będącym pod silnym wpływem wcześniej wspomnianego architekta. Jego farbyka turbin AEG była oszklonym, żelaznym hangarem z betonowymi, przyporami w narożnikach, niczym pylonami w egipskiej świątyni. Budynek był ekspresyjnym manifestem nowej siły Cesarskich Niemiec. Także ekspresyjne budynki Hansa Poelziga takie jak jego wieże ciśnień, czy fabryki z lat 20-tych oraz budynki Mendelssohna jak Wieża Einsteina w Berlinie, czy dom towarowy Schockena w Stuttgarcie posiadały liczne elementy betonowe. Należy tu także wspomnieć o Hali Stulecia (obecna Hala Ludowa) budowanej w latach 1911-1913 we Wrocławiu, zaprojektowanej przez Maxa Berga. Gigantyczna, żelbetowa kopuła o rozpiętości 67 metrów była wówczas największą kopułą na świecie. Jednak najbardziej znaczącym architektem modernizmu europejskiego był Walter Gropius, założyciel uczelni Bauhaus (zakład budowlany), i autor manifestu Bauhausu. Gropius pisał o „nowych budowlach przyszłości, które pewnego dnia zostaną wzniesione ku niebu rękoma milionów robotników, jako kryształowy symbol nowej wiary”. Architekt dał wyraz swoim poglądom w projektach betonowych domów z 1922 roku oraz w projekcie budynków nowej szkoły Bauhausu, przeniesionej z Weimaru do Dessau, zrealizowanej w latach 1925-26, jako betonowo – szklane prostopadłościenne pawilony. Należy w tym miejscu wspomnieć o grupie De Stlij, która silnie oddziaływała na Bauhaus i styl międzynarodowy w architekturze. Ich dom Schrödera w Utrechcie, zaprojektowany w 1924 przez Gerrita Rietvelda to dzieło w pełni modernistyczne. Zasady modernizmu widać także w budynkach Miesa Van der Rohe, który wypowiedział słowa „Less is More” – mniej znaczy więcej. Jego nigdy niezrealizowany projekt wieżowca dla Berlina z roku 1919 zakładał nowoczesny budynek z betonu, stali i szkła. Natomiast jego pawilon w Barcelonie z roku 1929, czy osiedle domów Weissenhof w Stuttgarcie (osiedle białych domów) z roku 1927 rozpowszechniło stosowanie betonu w budynkach użyteczności publicznej jak i budynkach mieszkaniowych. Płaskie, dachy, minimalistyczny, socjalistyczny styl widać także w obiektach Le Corbusiera. I to zarówno w jego wizjonerskich projektach osiedla z betonu, jako planu przebudowy Paryża (plan Voisin) z roku 1925 jak i projektach realizacyjnych: dom studentów pod Paryżem (1930-1932) z betonowych prefabrykowanych elementów, Willa Savoye (1929-1931) w Poissy jako betonowy prostopadłościan lewitujący nad ziemią poprzez zastosowanie betonowych słupów, czy słynny betonowy Pałac Ligii Narodów w Genewie.

Równocześnie w Stanach Zjednoczonych, które to w XX wieku wyprzedziły Wielką Brytanię, jako główną siłę polityczną i gospodarczą świata, działał znany wszystkim architekt Frank Lloyd Wright. Jego pierwsze domy jak na przykład dom Fredericka C. Robiego w Oak Park w Chicago z 1909 roku, który był w swym wyrazie tradycyjny i tylko niektóre zastosowanie w nim elementy były betonowe to już willa Kaufmanna w Bear Run w Pensylwanii znana, jako „dom nad wodospadem” z 1936 roku, zbudowana z poziomych białych, betonowch płyt zawieszonych nad wodą, jest wyrazem międzynarodowego modernizmu. Również w budynku administracyjnym zakładów Johnson Wax z 1936 roku Wright zastosował we wnętrzu surowe betonowe stropy i betonowe słupy o nietypowych, nowoczesnych wówczas głowicach.

Po wojnie wspomniani wcześniej twórcy kontynuowali i kultywowali rozpoczęte wcześniej zasady modernizmu. Mies van der Rohe oprócz projektów licznych wieżowców ze stali i szkła wykonał projekt Galerii w Berlinie z roku 1965 o ciekawym betonowym, kasetonowym stropie. Frank Lloyd Wright w końcowym etapie swojej twórczości zaprojektował jeden ze swoich najbardziej znanych budynków – Muzeum Gugenheima w Nowym Jorku. Budowla w kształcie spirali z białego betonu powstawała przez 17 lat. Walter Gropius natomiast zaprojektował po wojnie wiele budynków, niemal całych w konstrukcji żelbetowej: Harvard Uniwersity Center w Cambridge (1949-50), biurowiec TAC i Wils Ebert (1957), blok mieszkalny Interbau Apartament Mouse w Berlinie (1958) i najbardziej znany budynek Baahaus Archiv z 1966 roku o ekspresjonistycznej formie z surowego betonu. Natomiast w tym samym okresie Le Corbusier zaprojektował słynną betonową jednostkę mieszkaniową w Marsylli powstałą w latach 1945-1942 o niebywałej żelbetowej konstrukcji i nietypowej jak na tamte czasy elewacji i funkcji. Inny słynny budynek architekta to kaplica Notre-Dame-Du-Haut w Ronchamp (1950-1955), w której to uwidoczniła się nowa estetyka architektury betonowej, stosowana w wielu budynkach po dziś dzień. Tak zwany prąd beton brut, czyli stosowanie surowego betonu, bez warstwy tynku, okładziny, a także bez malowania – beton widoczny, przetrwał do dziś i jest jednym z modniejszych trendów w architekturze współczesnej zarówno w obiektach dużych i znanych jak i w małych domach jednorodzinny. Podobny zabieg Le Corbusier zastosował w budynkach mieszkalnych Jaoul (maison A) pod Paryżem z 1951 roku. Połączenie surowego betonu stropów i zwykłej cegły zarówno we wnętrach jak i na zewnątrz dały początek brutalizmowi w architekturze mieszkaniowej. Brutalizm i kwintesencja modernizmu, jako nie zainteresowanego potrzebami pojedynczej jednostki, przejawia się w planie urbanistycznym i architekturze betonowego miasta Chandigarh w Indiach zrealizowanym w latach 1952-1959. Brak wrażliwości projektanta, niewykonanie wizji lokalnej i kult szybkości i maszyny: „Miasto szybkości – to miasto sukcesu”, spowodowały, że wybudowane obiekty Pałacu Sprawiedliwości (1956), Budynku Sekretariatu (1958), budynku Parlamentu (1962), czy budynku Muzeum Sztuk Pięknych (1968) to ogromne, „nieludzkie” betonowe obiekty bez duszy i kompletnie nie pasujące do otoczenia i realiów miejsca, jednak będące działami o konstrukcji betonowej, których nie można pominąć w żadnym artykule.

Marcin Sieradzki

Zadzwoń! 530 950 859